Ospa wietrzna u dzieci
Elementarz

O jak ospa wietrzna

Ospa wietrzna uznawana jest za chorobę o przebiegu łagodnym. Czy rzeczywiście tak jest? Jak przebiega ospa, jak radzić sobie z jej objawami i do jakich powikłań może dojść w jej przebiegu – o tym wszystkim przeczytacie w dzisiejszym wpisie.

 

Ospa wietrzna jest jedną z najczęstszych chorób zakaźnych wieku dziecięcego. Wywołuje ją wirus ospy wietrznej i półpaśca, a zachorowania dotyczą jedynie ludzi. Pierwszy opis choroby pochodzi już z IX wieku i został przedstawiony przez perskiego lekarza. Do Europy wirus dotarł w XIV wieku i zagościł (póki co) na stałe.

 

JAK MOŻNA ZARAZIĆ SIĘ OSPĄ WIETRZNĄ?

 

Ospa wietrzna jest chorobą o wyjątkowej zakaźności – w środowisku domowym ryzyko zakażenia od osoby chorej wynosi ok. 90%. Najczęściej do zachorowania dochodzi drogą kropelkową w czasie np. kaszlu, kichania, mówienia, czy płaczu. Możliwe jest również zakażenie przez kontakt z zanieczyszczonymi przedmiotami (zakaźna jest wydzielina, znajdująca się w pęcherzykach) oraz, co bardzo ważne, przez łożysko – a więc  transmisja zakażenia z matki do płodu. U osób, które zachorowały w wyniku kontaktu z chorymi domownikami, przebieg choroby może być bardziej nasilony ze względu na dłuższy kontakt z wirusem.

 

KTO CHORUJE?

 

W Europie 90% dzieci choruje do 12 roku życia ze szczytem zachorowań między 4 a 9 rokiem życia. Najwięcej przypadków ospy odnotowuje się w okresie późnej zimy i wczesnej wiosny. Zazwyczaj przechorowanie daje trwałą odporność, jednak zgodnie z doniesieniami, 1 na 500 osób może chorować dwukrotnie.

 

Okres wylęgania ospy, czyli czas od zakażenia do wystąpienia pierwszych objawów infekcji, może się wahać w przedziale 10-21 dni. Najczęściej wynosi on ok. 12-14 dni. Bardzo istotny w transmisji choroby jest fakt, iż chory jest zakaźny dla otoczenia już w okresie 1-2 dni poprzedzających wystąpienie wysypki. Tak więc można zachorować na ospę wskutek kontaktu z osobą jeszcze zdrową, która dopiero następnego lub jeszcze kolejnego dnia rozwinęła objawy (wówczas możemy spodziewać się rozwoju choroby w okresie ok. 3 tygodni).

 

OSPA WIETRZNA – JAKIE SĄ OBJAWY?

 

Wystąpienie charakterystycznej wysypki poprzedzają objawy prodromalne (zwiastunowe). Mogą wystąpić bóle głowy, uczucie rozbicia, stan podgorączkowy, utrata apetytu, katar, kaszel. (W praktyce jednak często spotykam się z nie występowaniem tej fazy choroby u dzieci – najczęściej rodzice zgłaszają się z powodu wysypki).

Następnie pojawiają się zmiany skórne – początkowo plamki, które ewoluują w grudki, następnie pęcherzyki wypełnione surowiczym (przezroczystym) płynem i ostatecznie strupki, które odpadają samoistnie. Wysypce może towarzyszyć gorączka, bóle mięśniowe i świąd, który często jest największym problemem dzieci z ospą. Zmiany mogą obejmować skórę całego ciała, łącznie z owłosioną skórą głowy. Mogą pojawić się także na śluzówkach jamy ustnej, czy w okolicy krocza. Ustępowanie wykwitów z pozostawieniem blizn jest czynnikiem zmiennym osobniczo – nie da się więc przewidzieć, u kogo na pewno zmiany pozostawią blizny, a u kogo nie. Charakterystyczne jest to, że nowe zmiany dołączają się do tych już istniejących, stąd obraz tzw. gwiaździstego nieba – wykwity o różnym wyglądzie współwystępują na skórze dziecka. Bardzo ważne jest, by pamiętać, iż chory jest zakaźny do momentu przyschnięcia ostatniej zmiany skórnej w strupek i jego odpadnięcia.

 

JAKI ZWIĄZEK MA OSPA WIETRZNA Z PÓŁPAŚCEM?

 

Po przejściu infekcji pierwotnej wywołanej przez wirus Varicella zoster klinicznie dającej obraz ospy wietrznej, wirus pozostaje w komórkach zwojowych korzeni grzbietowych (czyli korzeni nerwowych odchodzących od rdzenia kręgowego) w postaci utajonej. W sprzyjających warunkach (np. w przypadku spadku odporności), może dojść do reaktywacji zakażenia, które klinicznie da objawy półpaśca.

 

OSPA WIETRZNA WRODZONA

 

Zespół wrodzonej ospy wietrznej należy do grupy zakażeń TORCH. Dotyczy dzieci matek, które zachorowały po raz pierwszy na ospę w czasie ciąży. Największe ryzyko (8-10%) występuje, gdy matka zachoruje w pierwszym trymestrze ciąży. Zakażenie powoduje wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrastania płodu, może także dojść do poronienia. Do objawów zespołu ospy wrodzonej należą: niska urodzeniowa masa ciała, blizny na ciele, zniekształcenia kończyn, małogłowie, wodogłowie, opóźnienie rozwoju ruchowego i umysłowego, uszkodzenie narządów wzroku i słuchu. Noworodki i niemowlęta z zespołem ospy wietrznej wrodzonej nie zakażają kontaktujących się z nimi osób.

 

Niezwykle niebezpieczne jest również dla noworodka zachorowanie matki w okresie okołoporodowym. Infekcja może wówczas zagrażać życiu dziecka.

 

Jeśli planujesz ciążę, a nie chorowałaś na ospę – zapytaj swojego lekarza o szczepienie przeciwko ospie wietrznej! (Pamiętaj, że po szczepieniu przez 3 miesiące nie powinnaś zajść w ciążę).

 

LECZYĆ, CZY NIE LECZYĆ?

 

Zgodnie z aktualnymi zaleceniami, w przypadkach niepowikłanych, u dzieci poniżej 12 roku życia, nieobciążonych chorobami przewlekłymi, nie ma potrzeby rutynowego włączania leczenia przeciwwirusowego! (Na marginesie – przeciwwirusowo w ospie działa acyklowir, natomiast inne popularne, reklamowane jako „przeciwwirusowe” leki nie są jego zamiennikami!). Nie jest też wskazane stosowanie preparatów acyklowiru miejscowo na zmiany skórne (czyli w postaci maści lub kremu).

W leczeniu należy stosować leki przeciwgorączkowe – najlepiej paracetamol. W przebiegu ospy nie podawaj dziecku ibuprofenu, a dzieciom do lat 12 kwasu acetylosalicylowego. W ostrej fazie choroby zalecane jest również leżenie w łóżku (tak, wiem – łatwo powiedzieć!).

 

Ze względu na uporczywy świąd, możesz podać również leki przeciwświądowe. Do lamusa natomiast odstaw pasty i pudry płynne – pokrywają zmiany nieprzepuszczalną dla powietrza powłoką, pod którą świetnie mnożą się bakterie i która uniemożliwia zauważenie procesu zapalnego. A bakteryjne nadkażenie wykwitów to najczęstsze powikłanie ospy i może pozostawić blizny. Nie ma też powodu, by dzieci z ospą nie kąpać – oczywiście należy wówczas skrócić czas kąpieli lub po prostu brać szybki prysznic (szybki nie znaczy niedokładny!). Przeświadczenie o tym, że kąpiel w przebiegu ospy jest przeciwwskazana, wynikało z przekonania, iż opóźnia ona odpadanie strupków (rozmiękczając je) i tym samym wydłuża czas zakaźności. Aktualnie, nie ma dowodów potwierdzających tę teorię. Liczne badania natomiast dowodzą, iż brak kąpieli i zaniedbania higieniczne zwiększają ryzyko skórnych powikłań bakteryjnych (które mogą mieć poważne konsekwencje – o tym niżej). Zalecenia te dotyczą również owłosionej skóry głowy – nie ma przeciwwskazań do mycia głowy w czasie ospy! Nie ma również przeciwwskazań do stosowania mydła lub innych środków myjących przeznaczonych dla dzieci. Nie ma natomiast potrzeby stosowania preparatów antyseptycznych, odkażających. Aby zmniejszyć ryzyko wtórnych nadkażeń możesz też obciąć dziecku paznokcie „na krótko” i oczywiście – pamiętaj o higienie rąk!

Co do ubierania dzieci z ospą – jeżeli zmiany nie są sączące, wówczas możesz dziecko ubrać jak zwykle. Pamiętaj jednak o tym, że nadmierne nasłonecznienie i przekrwienie skóry może powodować nasilenie wysypki w miejscach ocieplonych. U maluchów zaleca się częstą zmianę pieluch i „wietrzenie krocza”. W czasie trwania ospy nie jest wskazane stosowanie kosmetyków pod postacią maści i kremów, ponieważ mogą one zwiększać ryzyko zakażenia bakteryjnego skóry.

 

CZY OSPA WIETRZNA MOŻE BYĆ GROŹNA?

 

Zdecydowanie tak! Pomimo, iż powszechnie ospa wietrzna uważana jest za chorobę o łagodnym przebiegu, zwłaszcza u małych dzieci, może dojść do powikłań. Najbardziej narażeni na wystąpienie ciężkich powikłań są dzieci w wieku poniżej 1 roku, dorośli, nastolatki oraz dzieci z upośledzeniem odporności. Należy jednak pamiętać, że powikłania mogą wystąpić także u osób uprzednio zdrowych i nie znajdujących się w grupie ryzyka. Jak wspominałam wyżej – najczęstszym z nich jest bakteryjne nadkażenie wykwitów. Zwykle przyjmuje postać nacieków zapalnych i zmian ropnych, ale opisywane są też przypadki ropowicy, martwiczego zapalenia powięzi i zakażeń inwazyjnych, z sepsą włącznie. W tym miejscu jeszcze raz więc powtórzę – nie unikaj kąpieli dzieci w czasie ospy!

 

Mogą wystąpić również powikłania ze strony układu oddechowego – zapalenia płuc, oskrzeli, opłucnej i (bardzo często) – ucha środkowego. Powikłania neurologiczne takie jak zapalenie móżdżku, mózgu, opon mózgowo-rdzeniowych i rdzenia kręgowego częściej dotyczą nastolatków i dorosłych. Podkreślić jednak należy, iż w przypadku tego rodzaju powikłań nie można wyodrębnić wyraźnych grup ryzyka. Ich następstwem może być padaczka i różnego rodzaju deficyty neurologiczne. Do rzadszych powikłań zaliczyć można np. zapalenia mięśnia sercowego, wątroby, nerek i stawów, zapalenie węzłów chłonnych, spojówek, jąder i ślinianek. U osób z upośledzeniem odporności choroba może mieć przebieg śmiertelny. Według przeprowadzonych badań, ryzyko powikłań bakteryjnych ospy u dzieci poniżej 5 roku życia wynosi 1 na 3800 zachorowań. Biorąc pod uwagę fakt, że w Polsce corocznie zgłaszanych jest ok. 200 000 przypadków ospy, ryzyko wystąpienia powikłań wcale nie jest takie niskie, jak powszechnie się sądzi. Właśnie ze względu na możliwość rozwoju powikłań, ospa wietrzna wymaga kontroli lekarskiej.

 

CZY PRZED OSPĄ MOŻNA SIĘ CHRONIĆ?

 

Tak – w Polsce dostępna jest szczepionka. Można ją podać dzieciom po ukończeniu 9 miesiąca życia (oczywiście po kwalifikacji lekarskiej do szczepienia) jako profilaktykę zachorowania.

Szczepienie można stosować również jako profilaktykę po kontakcie z osobą chorą. Podanie wówczas szczepionki przeciwko ospie wietrznej może zapobiec chorobie lub zmodyfikować jej przebieg. Do zakażenia może dość w wyniku bliskiego kontaktu (dotykanie, przytulanie) osoby chorej na ospę wietrzną lub bezpośredniego kontaktu z odsłoniętą, zmienioną chorobowo skórą osoby chorej na półpasiec, po bezpośrednim kontakcie (twarzą w twarz) trwającym min. 5 min z osobą chorującą na ospę (także z osobą chorą na półpasiec) lub w wyniku przebywania w jednym pomieszczeniu przez 1 godzinę lub przebywania pacjentów w jednej sali chorych. Według badań, pacjenci są chronieni w 90% przypadków po zaszczepieniu w ciągu pierwszych 72 godzin od ekspozycji, a po zaszczepieniu w 4 lub 5 dobie po kontakcie skuteczność wynosi 70%.

 

Zgodnie z obowiązującym aktualnie kalendarzem szczepień, szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest bezpłatne dla dzieci do ukończenia 12. roku życia z następujących grup ryzyka:

  • z upośledzeniem odporności o dużym ryzyku ciężkiego przebiegu choroby, z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, zakażonych HIV, przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią,
  • dzieci, które nie chorowały na ospę wietrzną, z otoczenia osób z upośledzeniem odporności (jak pisałam wyżej – ospa u osób z upośledzeniem odporności może zakończyć się śmiertelnie!),
  • dzieci przebywające w:
    • zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych i opiekuńczo-leczniczych
    • rodzinnych domach dziecka
    • domach dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży
    • domach pomocy społecznej
    • placówkach opiekuńczo-wychowawczych
    • regionalnych placówkach opiekuńczo-terapeutycznych
    • interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych
  • dzieci przebywające w żłobkach lub klubach dziecięcych – wg interpretacji Głównego Inspektora Sanitarnego pojęcie to dotyczy instytucji podobnych do żłobków (np. kluby i klubiki małego dziecka, itp.), nie obejmuje natomiast dzieci w przedszkolach.

 

Podsumowując – ospa wietrzna, wbrew powszechnemu przekonaniu, nie zawsze musi być chorobą przebiegającą łagodnie, a konsekwencje powikłań mogą rzutować na całe życie. Dlatego też pod żadnym pozorem nie zabieraj swojego dziecka na „ospa party”! Udział malucha w takim „przedsięwzięciu” łączy się z nieprzewidywalnym ryzykiem.

 

Mam nadzieję, że wpis odpowiedział na większość pytań związanych z ospą. Jeśli czujecie niedosyt – zapraszam do komentowania!

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *